Home

Welkom op onze informatieve site over de vrije tijd in Pompeï!

We vertellen iets over de vrije tijd in Pompeï aan de hand van de verschillende gebouwen. Dit illustreren we met een aantal mooie foto's.
Houd je niet zo van lezen? Neem dan een kijkje bij onze film door op de bovenstaande foto te klikken. Ook achtergrondinformatie over de film is te vinden bij de film.



Website door: Kimmy Pletting
Layout door: Brenda de Laat
Inhoud door: Hugo v.d. Hoek, Paula Hendrikx & Brenda de Laat

Theaters

De Romeinen hielden erg van amusement. Dé manier om een groot publiek te bereiken was wel de theatervoorstelling. De Romeinse theaters waren er in alle soorten en maten: van een gigantisch amfitheater als het Colosseum tot kleine, gezellige zaaltjes waar men muziek of kleine toneelstukken opvoerde. Ook de vorm van entertainment verschilde nogal: het ene theater was bestemd voor toneelstukken, het andere voor bloederige gladiatorengevechten.
Ook in Pompei hield men veel van het theater.
Het theater in Pompeï
Het Odeion
Het Amfitheater


Het theater in Pompeï
Dit gebouw uit de 2e eeuw voor Christus was een middelgroot theater. Het bood plaats voor zo’n 5.000 mensen, en is gebouwd in een natuurlijke holling tussen twee heuvels. Ten tijde van de uitbarsting van de Vesuvius was men nog bezig met restauraties van het gebouw. Het zitgedeelte bestond uit 28 ringen: vier grote rijen vooraan (voor zeer belangrijke bezoekers), twintig rijen voor het gewone volk, en bovenaan nog vier rijen.
Men kon in het theater genieten van komedie- en tragedievoorstellingen. Ook werden hier soms grotere politieke bijeenkomsten gehouden. Net buiten het theater (bij de quadriporticus) kon men in de pauzes een hapje en een drankje halen.
De toneelspelers waren in de Romeinse tijd echte sterren. Dit was af te leiden van graffiti, gevonden op de muren van Pompeiaanse gebouwen.



Het Odeion
Het Odeion (ook wel theatrum tectum of het “kleine theater”) was een overdekt theater dat plaats bood aan zo’n 1.000 toeschouwers. Het was gemaakt door twee rijke mannen, en het was gemaakt voor de rijke elite van Pompei.
In het Odeion kon men, in tegenstelling tot het grotere theater ernaast, veel rustiger naar muziek, lezingen en toneelstukken kijken.
Er waren twee soorten zitplaatsen: de lage, eersterangs zitplaatsen voor de elite, en de wat hogere tribunes voor het normale publiek.



Het Amfitheater
Dit was een flink theater, dat plaats kon bieden aan zo’n 12.000 bezoekers. In het amfitheater werden circussen en de echte gladiatorspelen (zoals in ons filmpje ook te zien is!) gehouden.
Het amfitheater van Pompei is een eeuw ouder dan het Colosseum van Rome: het was gebouwd in 80 voor Christus, en is daarmee het oudste overgebleven amfitheater uit de Romeinse tijd. Het ligt gedeeltelijk onder de grond, in een gegraven kuil, in tegenstelling tot de meeste amfitheaters. Het theater was gedeeltelijk te overdekken met grote schermen (velarium), als middel tegen de sterke zon. Het publiek kwam binnen via twee grote trappen aan de buitenkant. Er was geen ondergronds gedeelte voor de dieren en gladiatoren: zij moesten in ruimtes onder de tribunes zitten.
Soms werd er een gratis voorstelling gegeven: een rijke Pompeiaan betaalde dan voor iedereen, om zijn aanzien (en die van zijn familie) te vergroten.




Cafés

Op dit gedeelte van de site vertellen we kort iets over de eetgelegenheden en cafés.
Thermopolium di Vetutius Placidus
Thermopolium della Asellina
Caupona


Thermopolium di Vetutius Placidus
In Pompeii zijn er wel 89 cafeetjes, oftewel Thermopolia gevonden. In de oudheid kwamen mensen hier voor een snelle lunch of een drankje. In de bar zaten ronde gaten waar ze kruiken (dolia) met drank, meestal wijn, in bewaarden. In de winter werd in het gat een vuur gemaakt, zodat men warme wijn kon drinken en in de zomer werd in dit gat sneeuw gedaan om de wijn koel te houden.
In dit cafeetje is in een van de dolia geld teruggevonden; 683 sestertiën. Voor een halve sestertie kon je een brood kopen, dus dit was nog best veel. Waarschijnlijk was dit café ook voor de wat rijkere mensen bedoeld. Het is er namelijk mooi versierd. De lararia (kapelletjes voor de huisgoden) waren beschilderd en zijn Mercurius en Dionyssos afgebeeld. Dit is niet zo gek, aangezien Mercurius de god van de handel is en Dionyssos van de wijn.


Thermopolium della Asellina
Dit cafeetje dankt zijn naam aan de naam Asselina die op de muur van dit gebouw staat. Verder staan er ook vele andere namen op deze muur, en de trap naar boven en de kleine kamertjes daar wekken de indruk dat de eigenaar van deze kroeg niet alleen zijn geld verdiende aan eten en drinken.
Ook zijn er in dit cafeetje bronzen ketels gevonden. In 1911 vond men zelfs een die luchtdicht afgesloten was en waar nog water inzat, waarschijnlijk zelfs van voor 79 na Christus.


Caupona
In deze kroeg zijn 13 afbeeldingen gevonden waarop het dagelijkse leven in Pompeii is afgebeeld. Hierbij zaten ook een paar erotische afbeeldingen, maar deze, samen met enkele anderen, zijn gestolen. De rest van de afbeeldingen geven weer hoe het er aan toe ging in een kroeg. Op de afbeeldingen zie je boven de barbezoekers allerlei etenswaren hangen: worsten, uien, etc. Op de afbeeldingen zie je mensen aan de bar iets te drinken bestellen, of aan het dobbelen waren. Dit was een van de meest geliefde bezigheden van de Romeinen, en het wijst er ook op dat er waarschijnlijk heel veel werd gegokt in de cafeetjes.
Ook in dit cafeetje zijn kleine kamertjes gevonden, en zelfs 5 skeletten van rijk geklede dames, dus waarschijnlijk was dit ook een kroeg slash bordeel.




Huizen

We bespreken hier de drie huizen die we in Pompeï hebben bezocht.
Casa dei Ceii
Casa del Fauno
Villa dei Misteri


Casa dei Ceii
Dit huis is na de vulkaanuitbarsting van de Vesuvius leeggeroofd (waarschijnlijk door rovers, misschien door nabestaanden). Er zijn vijf gaten gehakt in de muren om het huis leeg te kunnen halen. Toen de archeologen dit ontdekten besteedden ze maar weinig aandacht aan het huis, want er konden waarschijnlijk maar weinig ‘schatten’ gevonden worden. Toch zijn er nog vele gebruiksvoorwerpen gevonden (die we tegenwoordig zeker de moeite waard vinden!).
Hier zie je een plattegrond van het huis:

Aan de aanzetten van de trappen die zijn teruggevonden, kun je zien dat dit huis bovenverdieping(en) heeft gehad. Onder de trap in het Atrium was een ingebouwde kast, waarin allerlei zaken werden gevonden: zoals lampen, een weegschaal, vazen, koppen en schotels. Eigenlijk zijn dit dus de spullen die wij tegenwoordig ook in de gangkast wegstoppen.
Linksboven van het atrium was de Triclinium, ofwel de eetkamer. Hier werden zeer eenvoudige maaltijden genuttigd, maar hoe rijker je was, hoe meer je geacht werd gasten uit te nodigen en luxe diners aan te bieden, eventueel met dans en muziek erbij. Op de linkerwand stond een mooie jonge Bacchus, een verwijzing naar de wijn die hier gedronken werd.
Rechtsboven was een slaapkamer (1) met een ‘uitvergroot’ raam. Dit zie je vaker in Pompeii: een klein raam dat naar binnen toe wordt uitvergroot. Door beschildering werd dit effect nog groter. Hierdoor leek een minimaal raampje nog een best groot raam.

Het huis staat het meest bekend om de jachtscene op de achterwand van de tuin. (Daarom heet dit huis ook ‘het huis van de jacht’). Deze schildering was nog niet helemaal af. De gaten die in de muur zitten, zitten daar vanwege de steigers die er waren aangebracht voor de schilders.
Casa del Fauno
Het huis van de faun nam een heel blok in beslag, waarin normaal 14 middelgrote huizen passen. Het is hiermee het állergrootste huis van Pompeii. Je komt binnen in een atrium met impluvium met het beeldje van de faun (1). Dit is niet het origineel, dat staat namelijk in Napels. Gemiddeld wordt het beeldje een keer per maand gestolen!

Het huis van de faun was een enorm huis met allerlei moois, en dateert al uit de vijfde eeuw voor Christus. Het is in de loop van de tijd meerdere malen verbouwd, maar was dus al meer dan vijf eeuwen oud wanneer het bedolven werd onder het puin van de Vesuvius.
Hier vind je de plattegrond van dit huis:

In dit huis zijn badruimtes gevonden (2+3).Het warme water werd aangevoerd door een haard uit de keuken ernaast (4). In heel Pompeii zijn slechts 14 huizen met eigen badruimtes, wat de rijkdom van deze inwoners nog eens benadrukt. Dat dit een echt ‘vrijetijdshuis’ is, bewijst het peristylium (5). Dit is een grote ruimte buiten, die omgeven is door zuilen (zie hieronder).



Op dit mozaïek is de Griekse koning Alexander de Grote afgebeeld, die vecht tegen de Perzische koning Darius III. Alexander de Grote won, ondanks zijn kleine leger en dankzij zijn slimme strategie in deze slag, die in 333 voor Christus plaatsvond.
Dit mozaïek vond ik zelf erg mooi. Ik vond het sowieso bijzonder dat zoiets oudst nog bewaard was gebleven, maar ook dat ze dit zo lang geleden al konden maken! De mozaïek-steentjes waren echt super klein en het mozaïek was ongeveer vijf bij tweeënhalve meter.
Ook in het triclinium (7), de eetkamer, is een mooi mozaïek gevonden. Ook hier weer hele kleine steentjes!


Tot slot is in het tablinium, de ontvangstkamer, het skelet gevonden van een vrouw. Ze droeg allerlei mooie sieraden, die goed bewaard zijn gebleven.

Villa dei Misteri
Deze villa dateert uit de tweede eeuw voor Christus en is in de loop der eeuwen uitgebreid. Hij lag vroeger aan zee, waardoor je in vertrek 1 een prachtig uitzicht had. Dit was de exedra (de gespreks- en ontmoetingskamer). Deze villa is een soort woon-werk boerderij, met dus zowel werkvertrekken als woonvertrekken. De hele villa is rijk gedecoreerd met vooral Egyptische motieven.

In vertrek 2 was een torcularium , waar nu een reconstructie staat van de wijnpers die hier is gevonden. Dit was dus een werkkamer. In vertrek 3 was de keuken met twee ovens en een lararium. Dit was een soort heiligdommetje voor de huisgoden, die ook moesten beschermen tegen brandgevaar. In vertrek 4 was het triclinium, ook wel de kamer van de Dionysische mysteriën genoemd. Hier zijn de wandschilderingen gevonden waarnaar de villa is vernoemd, en om deze schilderingen is deze villa ook de beroemdste geworden van Pompeii.

Meestal wordt aangenomen dat het gaat om een scène uit de cultus van een mysteriegodsdienst, waarin Dionyssos / Bacchus centraal staat. Maar over welke persoon nou wie is, bestaan verschillende meningen. De afbeeldingen zijn levensgroot en de schilderingen dateren uit de eerste eeuw voor Christus. Op de afbeeldingen zijn (waarschijnlijk) inwijdingsrituelen te zien. Door middel van deze inwijdingsrituelen werd men in de cultus van Dionysos ingewijd. Deze rituelen waren door de Romeinse senaat verboden, maar desondanks bleven sommige families deze rituelen heimelijk uitvoeren. De afgebeelde personen zouden dus goed familieleden kunnen zijn.

Overige vrije tijd

Hier vertellen we jullie wat over de overige gebouwen, waarin de vrije tijd werd besteed.
Lupanare
De Stabiaanse Thermen
Forum


Lupanare
Dan zullen we nu het befaamde lupanare bespreken, oftewel hét bordeel van Pompeii. Ja, hier bracht men ook veel vrije tijd door! Pompeii was ook een havenstad, dus veel handelaren en matrozen die hier aankwamen hadden (vrije) tijd (en zin) om naar het bordeel te gaan. Het woord ‘lupanare’ komt van ‘lupa’, het Latijnse woord voor prostituee. De prostituees waren slavinnen, die geld verdienden voor de eigenaar of pachter van het bordeel. De Romeinse houding tegenover seks en prostitutie was overigens veel toleranter dan in latere beschavingen. Een leuk weetje: ook Romeinse vrouwen bezochten regelmatig een bordeel voor seks met mannelijke prostituees (!).

In Pompeii waren meerdere bordelen, maar dit was de grootste. De meeste bordelen bestonden maar uit één kamer en hoorden bij een kroeg. Maar dit lupanare was (waarschijnlijk als enige) ‘zelfstandig’ en bezat vele kamertjes waar men zich terug kon trekken. Het was pas enkele jaren oud voor de uitbarsting van de Vesuvius in 79 na Christus.
Het is recentelijk gerestaureerd en in 2007 pas opengesteld voor publiek. Tegenwoordig is het de grootste publiekstrekker van Pompeii (en omgeving). Toen wij daar waren was het ook enorm druk, zodat we het niet hebben kunnen bezoeken. Er stond een enórme rij, helaas.
Het bordeel heeft twee verdiepingen met donkere, kleine kamertjes, waar de bedden van steen nog te zien zijn. Wat wel grappig is om te zien, is dat de bedden maar anderhalve meter lang zijn, omdat ze toen gewoon veel kleiner waren.
Het lupanare is overigens ook een van de weinige gebouwen waarvan de tweede verdieping bewaard is gebleven. Wat hier precies te zien is, weet men niet goed, want deze verdieping is al eeuwen voor publiek gesloten. Men zegt dat de kamertjes hier groter waren en dat de pornografische afbeeldingen, die onder overal te zien zijn, ontbraken. Deze kamers waren waarschijnlijk voor de mensen die wat meer te besteden hadden. De muren stonden vol met erotische geschriften (in totaal staan er 134 ‘spreuken’ op de muren), die mettertijd helaas steeds vager worden. Boven de deuren van de kamertjes zijn schilderingen te zien van de verschillende standjes die een klant kon aanvragen. Altijd handig voor de buitenlandse handelaren en matrozen, die misschien niet zo gemakkelijk onder woorden konden brengen wat ze precies wilden. Nu hoefden ze alleen maar te wijzen!


De Stabiaanse Thermen
In Pompeii waren in totaal vier verschillende thermen: de Stabiaanse thermen, de Forumthermen, de Centrale Thermen en de thermen bij het amfitheater. De Stabiaanse thermen waren het oudst in Pompeii, ze kwamen uit de 2e eeuw voor Christus. Wel was hij ondertussen gerenoveerd. Dat is te zien aan het hypocaustum systeem.
Dit is het systeem dat rond honderd voor Christus in de omloop kwam om de thermen te verwarmen. Er werd een groot vuur gestookt onder de baden en boilers. Hierdoor werd het water verwarmd van warm tot heet. Het nieuwe aan dit Hypocaustum systeem was, dat je hiermee ook de muren en de vloeren kon verwarmen. De lucht die bij het vuur opgewarmd werd, naar de ruimtes onder en naast de baden gevoerd. Hierdoor had je ook lucht- en vloerverwarming. De hete baden lagen het dichtst bij het praefurnium, de stookplaats, en de koude baden het verst. Hieronder zie je het oude hypocaustum.

Het gebruik van de thermen was waarschijnlijk gratis of zeer goedkoop, dus toegankelijk voor de Pomepeianen van alle standen. Op het heetst van de dag kon men zich hier ontspannen (en netwerken). Je kon er gewoon baden, maar ook zwemmen in een openlucht zwembad of sporten. De mannen en vrouwen hadden aparte vertrekken, maar alleen de mannenthermen zijn tegenwoordig toegankelijk voor publiek. Ze lagen vlakbij het forum, en de hoofdingang was aan de drukke ‘via dell abbondanza’. Iedereen zal hier wel eens zijn geweest.

De mannen kwamen binnen bij de hoofdingang en konden via de palaestra, het sportveld, naar de ingang van de thermen (8). Vervolgens kwam je aan in het apodyterium (10), de kleedkamer. Hier kon je je spullen achterlaten (en laten bewaken door een eigen slaaf of bewaker). Van hieruit kom je in het tepidarium (12) (lauw waterbad) en vervolgens in het caldarium (13) (heetwaterbad). De volgorde was gewoonlijk caldarium – tepidarium – frigidarium (11) (koudwaterbad). Eerst ging je in het heetwaterbad om je poriën te openen, zodat het vuil naar ‘buiten’ kon. Daarna smeerde je je in met (olijf)olie en schraapte je dat er vervolgens vanaf, waarbij je het vuil mee nam. Daarna kon je je ‘schoonspoelen’ in het tepidarium en je poriën weer sluiten in het frigidarium. Maar er waren meerdere mogelijkheden en iedereen baadde op zijn eigen manier, in zijn eigen volgorde.
Als je naar de wc moest, deed je dat op een latrine, een openbaar toilet. Vanaf de 3e eeuw voor Christus werden in het hele Romeinse rijk openbare toiletten geplaatst, en de toiletten in de thermen waren dus ook ouder dan de thermen zelf. De uitwerpselen kwamen direct in een riool terecht, onder de zitplaatsen stroomde water. Je had geen enkele privacy bij het gebruik van zo’n toilet, maar daar lijken de Romeinen geen problemen mee te hebben gehad…


Forum
Het Forum was het centrum van het economische, politieke en religieuze leven in Pompeii. Er was hier altijd van alles te doen. Het forum is ontstaan op een kruispunt van wegen en gebouwd op een groot en egaal genoeg gebied om de markt op te kunnen houden. Het gebied heeft nu een omtrek van ongeveer vierhonderd meter.
In de tweede eeuw voor Christus kreeg het forum zijn huidige vorm. Op het grasveld (dat vroeger geplaveid was) stonden vroeger de marktkraampjes. Deze stonden ook onder de overdekte zuilengalerij om het grasveld. Voor de zuilen stonden standbeelden van belangrijke Pompeianen, waarvan de sokkels nog bewaard zijn gebleven. Na de uitbarsting zijn deze standbeelden meteen weer opgegraven dankzij keizer Titus.
In de oudheid was de Vesuvius, die vanuit het forum goed te zien is, een spitse berg die gebruikt werd voor de druifteelt. Tegenwoordig is hij niet meer zo spits. Dit komt omdat de punt er vanaf geslagen is bij de vulkaanuitbarsting.

Het Capitolium
Aan de noordkant van het forum stond de belangrijkste tempel. Deze tempel was gewijd aan de Capitolijnse triade: Iuppiter, Iuno en Minerva. Dit was de belangrijkste tempel van de stad en hij is dan ook vaak gerestaureerd door verschillende keizers. De tempel was ook erg belangrijk omdat hij gebruikt werd voor het bewaren van belangrijke spullen, zoals de stadskas. Deze werden op het podium in de vertrekken bewaard.

Het bestuur
Aan de zuidkant liggen drie gebouwtjes naast elkaar, die gebruikt werden voor het bestuur van de stad. Dit zijn de duumviri (gebouw voor burgemeesters), het tabularium (het archief) en de curia (het raadsgebouw). Aan de oostkant hiervan ligt het Comitium, het verkiezingsgebouw. Dit gebouw had vijf ingangen aan de forumkant en vijf aan de ‘via dell abbondanza’, zodat het goed zou doorstromen tijdens de verkiezingen. Na de aardbeving waren er echter nog maar drie toegangen in totaal.

De Basilica en de tempel van Apollo.
In de zuidwesthoek staat de basilica, het gebouw voor rechtspraak én handel. Het is gebouwd in de 2e eeuw voor Christus en daarmee een van de oudste gebouwen van dit type.

Aan de westkant van het forum, naast de Basilica, ligt de tempel van Apollo. Apollo werd al in de 6e eeuw voor Christus aanbeden. Deze tempel is (helaas) nie zo oud, wat we weten door de stijl die hier is gebruikt (deze tempel was een Hellenistische tempel met planimetrische inrichting, die pas vanaf de 2e eeuw voor Christus voorkwam). Oorspronkelijk waren de zuilen Ionisch, maar na de aardbevingen (de voortekenen voor de uitbarsting) werden de zuilen Corinthisch en werd er zelfs een zonnewijzer bevestigd op een van de zuilen. De Apollotempel was overigens het enige gebouw op het forum dat na de aardbeving weer herbouwd was.



De film!



Filmposter: